Toplum, suçluyu ya da “yoldan çıkmışı” yargılamayı sever. Mahkemeler kurulur, hükümler verilir, parmaklar sallanır. Oysa sosyolojinin ve kriminolojinin asıl sorması gereken soru şudur: *Bir insan, kötülükle doğmadığı halde, el birliğiyle nasıl adım adım kaybedilir?
Bu süreç, bir insanın bilerek karanlığı seçmesi değil; karanlığın, o insanın sığınabileceği tek ev haline getirilmesi hikayesidir. Ve maalesef, etrafımız bu hikayenin sessiz kurbanlarıyla doludur.
İlk Kırılma: Evdeki Boşluk ve Sokaktaki Tuzak
Her kayıp hikayesi, ait olunamayan bir evle başlar. Anne ve baba arasındaki bitmek bilmeyen kavgalar, aşağılamalar, çocuğun bir nesne gibi fırlatılıp atılması veya evdeki tam bir sevgisizlik iklimi, çocuğu kendi evinde bir “mülteciye” dönüştürür. İnsan doğası gereği mutlak bir aidiyet ve güvenlik arar. Evde bulamadığı bu güveni çocuk, sokağın tekinsiz şefkatinde aramaya başlar.
Sokak ve sokağın yanlış aktörleri, aileden kaçan bu çocukları avlamakta ustadır. Onlara evde göremedikleri “görünürlüğü”, sahte bir “koruma kalkanını” ve bir gruba ait olma hissini sunarlar.
Canlı Örnek:
Akşamları mahalle başlarında, parklarda kümelenen, yaşları henüz 13-14 olan o çocukları düşünün. Eve gitmek istemezler çünkü evde onları bekleyen şey ya bir huzursuzluktur ya da tam bir ilgisizlik. Sokaktaki o “abi” ya da “grup”, çocuğa ilk sigarasını uzatırken aslında ona sahte bir büyüklük ve aidiyet duygusu satar. Çocuk, yalnızlığını bu yapay aileyle ikame ederken, aslında geri dönüşü olmayan bir eşikten geçtiğinin farkında değildir.
Uzman Notu (Sosyolog Albert K. Cohen – Alt Kültür Teorisi):
“Ekonomik veya duygusal olarak dışlanan bireyler, egemen toplumun değerlerine (dürüstlük, başarı, yasalara saygı) ulaşamadıklarında kendi alt kültürlerini yaratırlar. Bu alt kültürde toplumun ‘kötü’ dediği şey ‘iyi’, suç ise bir ‘saygınlık’ kriteridir. Çocuk, dışlandığı dünyaya karşı bu yeni grubun kurallarıyla hayatta kalır.”
“Yanlışın” Yeni Normal Oluşu ve Kültürel Körlük
Yanlış insanlarla büyüyen bir çocuk için zamanla ahlaki pusula yönünü kaybeder. Yalan söylemenin bir zekâ gösterisi, manipülasyonun bir güç unsuru, şiddetin ise bir kendini koruma biçimi olarak kabul edildiği bir habitatta büyür.
Buradaki en trajik nokta, bu insanların “yanlış yaptıklarını düşünmemeleridir.” Onlar için hayatın kuralı, dünyanın kanunu budur. Dürüstlüğü, hukuku ve nezaketi “zayıflık” ya da “enayilik” olarak kodlarlar. Çünkü yetiştikleri vahşi ekosistemde zayıflara yer yoktur.
Canlı Örnek:
Bu insanlar büyüdüklerinde trafikte en ufak bir şeyde levye ile araçtan inen, birini dolandırdığında bunu “ticari zekâ” diye pazarlayan, birine haksızlık yaptığında “Eee, hayat böyle, aslanım, zayıf olmasaydı” diyen tiplere dönüşürler. Onlar için adalet veya empati birer erdem değil, hayatta kalmayı zorlaştıran ayak bağlarıdır. Çünkü onlara “Kurt olmazsan seni yerler” öğretilmiştir.
Bataklığı Yuva Sanmak ve “İyilikten” Kaçış
Belli bir aşamadan sonra bu insanlar, içine düştükleri çamuru artık bir bataklık olarak görmezler; orası onların konfor alanı, bildikleri tek güvenli liman, yani “yuvaları” olur.
İşte tam bu evrede, hayatlarına girmeye çalışan “iyi insanları amansızca dışlarlar.” Temiz, dürüst, onlara vizyon katmaya çalışan bir insan bu kişinin hayatına girdiğinde iki tehlikeli refleks tetiklenir:
Ayna Etkisi ve Suçluluk:
İyi bir insan, ona ne kadar çürüdüğünü, ne kadar yanlış bir hayat yaşadığını ve aslında çocukken neyi kaybettiğini hatırlatan acımasız bir aynadır. O aynaya bakmak can yakıcıdır; bu yüzden aynayı kırmayı, yani iyi insanı hayatından hakaretlerle, nankörlüklerle uzaklaştırmayı seçer.
Kronik Güvensizlik ve Sabotaj:
Hayatı boyunca sadece menfaat ve zarar görmüş bir zihin, karşılıksız bir iyilik gördüğünde panikler. “Bu insanın benden ne çıkarı var? Arkasından ne oyun çıkacak?” paranoyasıyla yaşar. Kendisine değer veren, onu o bataklıktan çekip çıkarmak isteyen sevgilisini, arkadaşını ya da dostunu durduk yere kırar, aldatır veya sabote eder. Çünkü bilinçaltı ona der ki: “Sen bataklığa aitsin, bu temiz insan seni eninde sonunda terk edecek, o seni terk etmeden sen bu ilişkiyi yık.”
Uzman Notu (Sosyolog Robert K. Merton – Gerilim Teorisi / Geri Çekilme):
“Toplumun meşru yollarından ümidini kesen ve sürekli hayal kırıklığına uğrayan bazı bireyler, hem toplumsal hedefleri hem de bu hedeflere ulaştıran yolları tamamen reddederler. Kendilerini sosyal sistemin dışına atar, kuralsızlığı bir yaşam biçimi olarak benimserler. Temiz topluma dönmek onlar için artık bir uyum sorunu değil, bir kimlik krizidir.”
Bu İnsanları Geri Kazanmak Neden Bu Kadar Zor?
Girişte belirttiğimiz gibi; karşımızdaki tablo tıbbi bir hastalık ya da kimyasal bir eksiklik değildir. Dolayısıyla **bir ilaçla, sakinleştiriciyle ya da birkaç seanslık psikoterapiyle bu yapıyı düzeltmek imkânsızdır.
Karşımızdaki durum, bir işletim sisteminin tamamen virüslü kodlarla baştan aşağı yazılmasıdır. Bilgisayara parça ekleyerek virüsü temizleyemezsiniz; sistemi tamamen yıkıp baştan kurmanız gerekir ki bu da yetişkin bir insan bilincinde muazzam bir dirençle karşılaşır. Kişi, kendi kimliğini korumak adına o virüslü kodlara (bataklığa) sıkı sıkıya tutunur. “Ben buyum” der ve sıyrılır.
Uzman Notu (Psikanalist John Bowlby – Bağlanma Teorisi):
Erken çocukluk döneminde güvenli bağlanma geliştiremeyen ve çevrelerinden sürekli tehdit gören bireyler, yetişkinlikte dünyayı tamamen düşmanca algılarlar. Bu kökleşmiş içsel çalışan modeller, sadece mantık yoluyla veya dışarıdan verilen nasihatlerle değiştirilemez; çünkü bireyin gerçeklik algısının ta kendisidir.”
Peki, Hiç mi Umut Yok? Yapılabilecekler Nelerdir?
Bu insanları “tedavi etmek” veya “düzeltmek” kelimeleri yanlıştır. Yapılması gereken şey, sistemik bir “yeniden yapılandırma” ve “koşullu alan yaratma” sürecidir. Bu süreç uzun, sancılı ve sabır gerektirir:
Sınırları Olan, Sarsılmaz Bir Doğru Olmak:
Bu insanlara verilecek en büyük ders, onların tüm hırçınlıklarına, şüphelerine ve sabote etme girişimlerine rağmen “vazgeçmeyen ama suistimale de izin vermeyen bir doğrunun” var olduğunu göstermektir. İyiliğin bir zayıflık veya strateji olmadığını anlamaları için, uzun süre karşılarında sarsılmadan duran, onlara sınır çizen ama onlardan vazgeçmeyen “kaya gibi” figürlere (bir öğretmen, bir dost, akil bir figür) ihtiyaçları vardır.
Radikal Çevre Değişimi (Coğrafi ve Sosyal İzolasyon):
Bataklığın içindeki bir insanı, bataklıkta tutarak temizleyemezsiniz. Bu kişilerin eski bağlarını, mahallelerini, onlara “yanlışı” hatırlatan arkadaş gruplarını, hatta yaşadıkları şehri tamamen değiştirmeleri gerekir. Tetikleyiciler fiziksel olarak yok edilmeden yeni bir normal inşa edilemez.
Sorumluluk ve “Yeniden Kimlik” İnşası:
Bu insanlara “iyi ol” demek havada kalır. Onlara bir aidiyet, sorumluluk ve işlev verilmelidir. Toplumda yasal ve ahlaki yollardan “güçlü ve başarılı” olunabileceğini hissedecekleri yeni alanlar açılmalıdır. Bu bir zanaat, spor, sanat veya meşru bir iş alanı olabilir. Kötü ve tekinsiz kimliğin altını boşaltırken, yerine koyabileceği ve hayata tutunacağı “üreten insan” kimliği sunulmalıdır.
İyi bir insanı kaybetmek, bir toplumun geleceğinden bir parça feda etmesidir. Çocukken ailede başlayan o çatlak, sokaktaki yanlış ellerle derin bir yara haline geldiğinde, o insanı sadece suçlamak ve dışlamak işin kolayına kaçmaktır. Sokaklar bataklığı yuva sanan insanlarla doluyken, onları geri kazanmak bir mucize ilaca değil; sabra, köklü bir çevre değişimine ve onlara karanlıktan daha güçlü, daha güvenli bir “yuva” sunabilme kararlılığına bağlıdır.